Ile stopni mrozu wytrzymują drzewa owocowe?

Ile stopni mrozu wytrzymują drzewa owocowe zimą?

Największą odporność na niską temperaturę drzewa osiągają podczas głębokiego spoczynku zimowego. Jesienią stopniowo ograniczają wzrost i przygotowują tkanki do mrozów. Dzięki temu nawet kilkudziesięciostopniowy spadek temperatury nie musi oznaczać obumarcia drzewa.

Nie wszystkie gatunki reagują jednak tak samo. Jabłonie i wiśnie należą do drzew stosunkowo dobrze przystosowanych do polskich zim. Natomiast grusze, czereśnie, morele i brzoskwinie wymagają większej uwagi, zwłaszcza gdy temperatura gwałtownie spada po wcześniejszym ociepleniu.

Poniższa tabela przedstawia orientacyjne temperatury, jakie mogą przetrwać dorosłe, zdrowe i dobrze zahartowane drzewa w okresie zimowego spoczynku.

Gatunek	Orientacyjna wytrzymałość zimowa	Na co uważać?
Jabłoń	około –25 do –30°C	Odmiany wrażliwe i słabe podkładki
Wiśnia	około –25 do –30°C	Uszkodzenia pąków kwiatowych
Śliwa	około –25 do –30°C	Duże różnice między odmianami
Grusza	około –22 do –25°C	Przemarzanie pędów i drewna
Czereśnia	ryzyko poważnych uszkodzeń rośnie poniżej –25°C	Pąki kwiatowe i młode drzewa
Brzoskwinia	nawet około –25°C	Silne mrozy po odwilży
Morela	krótkotrwale nawet około –30°C	Krótki spoczynek i wrażliwe pąki

Podane temperatury nie są sztywnymi granicami bezpieczeństwa. Oznaczają przybliżone możliwości przetrwania dobrze przygotowanych drzew, a nie gwarancję, że mróz nie uszkodzi żadnej części rośliny. Słabiej zahartowane egzemplarze mogą ucierpieć przy znacznie wyższych temperaturach.

Szczególnie interesująca jest morela. Jej drewno może przetrwać krótkotrwały mróz sięgający nawet –30°C, jednak pąki kwiatowe są mniej odporne. Ponadto morela wcześnie kończy głęboki spoczynek zimowy, dlatego późniejsze ochłodzenia stanowią dla niej duże zagrożenie.

Podobnie brzoskwinia potrafi wytrzymać około –25°C, jeśli mróz przychodzi podczas pełnego zahartowania. Jednak po dłuższym ociepleniu nawet –20°C może spowodować poważne uszkodzenia pędów i pąków.

Dlaczego ten sam mróz raz nie szkodzi, a innym razem niszczy drzewo?

Sama temperatura nie wystarcza do oceny zagrożenia. Równie ważne są warunki, w jakich drzewo przygotowywało się do zimy.

Jeżeli jesienią temperatura stopniowo spada, roślina ma czas na zahartowanie. W jej komórkach zachodzą zmiany, które pomagają ograniczyć uszkodzenia wywołane zamarzaniem wody. Natomiast nagłe ochłodzenie po długim okresie ciepła zastaje tkanki w znacznie mniej korzystnym stanie.

Duże znaczenie mają również odwilże. Kiedy w styczniu lub lutym przez kilka dni utrzymują się dodatnie temperatury, część drzew stopniowo traci wcześniejszą odporność. Jeśli później wróci silny mróz, mogą pojawić się uszkodzenia mimo temperatur, które w środku stabilnej zimy nie stanowiłyby równie dużego zagrożenia.

Na podatność drzew wpływają także:

• Odmiana – przykładowo Antonówka uchodzi za bardziej odporną na mróz niż wiele odmian deserowych jabłoni.
• Podkładka – może wpływać na odporność systemu korzeniowego, a także na ogólną kondycję drzewa.
• Wiek – młode drzewka, szczególnie świeżo posadzone, są bardziej narażone na uszkodzenia.
• Stan zdrowotny – choroby, susza i osłabienie po obfitym owocowaniu mogą zmniejszyć wytrzymałość.
• Nawożenie – nadmiar azotu pod koniec sezonu sprzyja przedłużaniu wzrostu pędów.
• Stanowisko – w zagłębieniach terenu gromadzi się zimne powietrze, dlatego mróz bywa tam silniejszy.

Istotna jest także różnica między temperaturą powietrza a temperaturą gleby. Nawet jeśli termometr pokazuje –20°C, korzenie nie muszą być narażone na identyczny mróz. Gleba i ściółka ograniczają wahania temperatury, a pokrywa śnieżna stanowi dodatkową izolację.

Z tego powodu młoda jabłoń na słabej podkładce może ucierpieć bardziej niż starsze drzewo tego samego gatunku rosnące kilka metrów dalej.

Przy jakiej temperaturze przemarzają pąki, kwiaty i zawiązki owoców?

Wiosenne przymrozki są szczególnie niebezpieczne, ponieważ drzewa stopniowo tracą zimową mrozoodporność. Rozwijające się pąki, kwiaty i zawiązki owoców nie potrafią przetrwać takich temperatur jak zdrewniałe gałęzie pozostające w spoczynku.

Przybliżone wartości, przy których pojawia się ryzyko uszkodzeń, wyglądają następująco:

• Pąki kwiatowe przed rozwinięciem: około –3 do –4°C, zależnie od gatunku i fazy rozwoju.
• Otwarte kwiaty: często już około –2°C.
• Młode zawiązki owoców: uszkodzenia mogą występować przy około –1 do –1,7°C.

Nie oznacza to jednak, że każda noc z temperaturą –2°C zniszczy cały plon. Znaczenie mają czas trwania przymrozku, wilgotność powietrza, faza kwitnienia oraz temperatura bezpośrednio przy kwiatach.

Największe zagrożenie dotyczy gatunków rozpoczynających kwitnienie wcześnie. Morele, brzoskwinie i część odmian śliw mogą rozwinąć kwiaty wtedy, gdy nadal istnieje duże prawdopodobieństwo nocnego spadku temperatury poniżej zera.

Jabłonie i grusze zazwyczaj kwitną później, dlatego statystycznie rzadziej trafiają na najwcześniejsze przymrozki. Jeśli jednak temperatura spadnie podczas pełnego kwitnienia, także one mogą stracić znaczną część plonu.

Przetrwanie drzewa nie oznacza przetrwania jego kwiatów. Po przymrozku jabłoń może normalnie wypuścić liście, rozwijać gałęzie i wyglądać zdrowo, ale nie wydać owoców, ponieważ wcześniej przemarzły słupki kwiatowe.

Dlatego podczas oceny szkód trzeba oddzielić uszkodzenia samego drzewa od utraty przyszłych owoców.

Jak zabezpieczyć drzewa owocowe przed mrozem zimą?

Najłatwiej chronić młode drzewka, które mają niewielkie korony i niedostatecznie rozwinięty system korzeniowy. W przypadku starszych drzew większe znaczenie ma odpowiednie przygotowanie do zimy oraz wybór stanowiska.

Przede wszystkim jesienią należy unikać późnego nawożenia dużymi dawkami azotu. Pobudzanie intensywnego wzrostu utrudnia przygotowanie młodych przyrostów do mrozów. Ponadto warto zadbać o dobrą kondycję drzew po sezonie owocowania.

Ochrona korzeni i miejsca szczepienia

Wokół świeżo posadzonych drzewek można usypać kopczyk ziemi, który zabezpieczy dolną część pnia i miejsce szczepienia przed silnym wychłodzeniem.

Dodatkowo warstwa ściółki z kory lub innych odpowiednich materiałów organicznych pomoże ograniczyć wahania temperatury gleby. Nie należy jednak układać mokrej ściółki bezpośrednio przy korze, ponieważ może to sprzyjać jej zawilgoceniu.

Wiosną kopczyk trzeba rozgarnąć, aby nie pozostawiać miejsca szczepienia stale zasypanego.

Osłanianie pni i bielenie drzew

Młode brzoskwinie, morele i inne wrażliwe drzewka można osłonić białą agrowłókniną lub matą słomianą. Materiał powinien przepuszczać powietrze, a jednocześnie ograniczać bezpośrednie oddziaływanie zimnego wiatru.

Nie należy szczelnie owijać drzew folią. Taka osłona utrudnia odprowadzanie wilgoci i podczas słonecznych dni może powodować nadmierne nagrzewanie.

W przypadku starszych drzew pomocne jest również bielenie pni wapnem, wykonywane zwykle w grudniu lub na początku stycznia. Jego zadaniem nie jest ogrzanie drzewa, lecz ograniczenie nagrzewania ciemnej kory przez zimowe słońce.

Dzięki temu zmniejsza się różnica temperatur między słonecznym dniem a mroźną nocą, a wraz z nią ryzyko pękania kory i powstawania ran zgorzelinowych.

Czy można ochronić kwitnące drzewa przed wiosennym przymrozkiem?

Ochrona drzew podczas kwitnienia jest trudniejsza niż zabezpieczanie ich na zimę. Korzenie i pień można osłonić dość łatwo, ale największego zagrożenia doświadczają wtedy kwiaty znajdujące się w koronie.

W niewielkim ogrodzie pomocna może być biała agrowłóknina rozłożona na małym drzewku jeszcze przed zapowiadanym przymrozkiem. Najlepiej stworzyć lekką osłonę na stelażu i zabezpieczyć jej brzegi przy ziemi, aby ograniczyć utratę ciepła.

Osłonę trzeba jednak dobrać do temperatury. Cienka włóknina może pomóc podczas niewielkiego, krótkotrwałego przymrozku, lecz nie zapewni skutecznej ochrony przed każdym ochłodzeniem. Po ustąpieniu zagrożenia należy ją zdjąć, aby nie utrudniać zapylania kwiatów.

Znaczenie ma też odpowiednie przygotowanie stanowiska. Zimne powietrze naturalnie spływa do zagłębień terenu, dlatego drzewa rosnące w takich miejscach są bardziej narażone na przymrozki. Z kolei krótko skoszona trawa pod koronami może ograniczać ryzyko silnego wychłodzenia podczas pogodnych nocy.

W sadach towarowych stosuje się również specjalistyczne zraszanie przeciwprzymrozkowe. Jest to jednak metoda wymagająca właściwej instalacji, odpowiedniej ilości wody i ciągłej kontroli.

Zwykłe polanie kwitnącego drzewa wodą z węża nie zastępuje profesjonalnego zraszania przeciwprzymrozkowego. Niewłaściwie prowadzony zabieg może nie zapewnić ochrony, a nawet pogorszyć sytuację.

Jak rozpoznać, że drzewo owocowe przemarzło?

Nie wszystkie uszkodzenia są widoczne zaraz po mroźnej nocy. Niektóre ujawniają się dopiero podczas rozwoju pąków i rozpoczęcia wiosennego wzrostu.

Dlatego po silnym ochłodzeniu najlepiej obserwować drzewo przez kolejne dni, a w przypadku uszkodzeń zimowych również podczas wiosennego ruszania wegetacji.

Do wstępnej oceny można wykorzystać prostą diagnostykę.

1. Sprawdź wnętrze pąków kwiatowych.

Przetnij ostrożnie kilka pąków z różnych części korony. Jasne, zielonkawe lub kremowe tkanki zwykle wskazują, że pąk pozostał żywy. Natomiast brunatny lub czarny środek może oznaczać uszkodzenie mrozowe.

2. Obejrzyj rozwinięte kwiaty.

Po przymrozku płatki mogą nadal wyglądać normalnie, mimo że wewnętrzne części kwiatu zostały uszkodzone. Dlatego sprawdź przede wszystkim słupek i zalążnię. Jeśli są wyraźnie brunatne, szansa na prawidłowe zawiązanie owocu jest niewielka.

3. Oceń młode pędy i gałęzie.

Przemarznięte końcówki mogą zasychać, a pąki liściowe nie rozpoczynają wzrostu. Jeżeli istnieje podejrzenie głębszego uszkodzenia, można wykonać niewielkie, płytkie nacięcie kory na podejrzanym pędzie. Zielonkawe tkanki pod korą są dobrym sygnałem, natomiast rozległe brunatnienie może świadczyć o zamieraniu.

4. Obserwuj pień i nasady konarów.

Podłużne pęknięcia kory, ciemne przebarwienia oraz zamieranie fragmentów korony mogą towarzyszyć uszkodzeniom mrozowym. Nie każdy taki objaw wynika jednak z samego mrozu, dlatego większe rany wymagają dokładniejszej oceny.

Najważniejsze jest sprawdzenie kilku miejsc. Pojedynczy martwy pąk nie oznacza, że całe drzewo przemarzło.

Jeżeli część korony rozwija się prawidłowo, a pozostałe gałęzie nie wypuszczają liści, uszkodzenia mogą mieć charakter miejscowy.

Co zrobić, gdy drzewo przemarzło po zimie?

Przede wszystkim nie należy od razu usuwać wszystkich gałęzi, które wyglądają na martwe. Po wyjątkowo mroźnej zimie część pąków może rozwijać się wolniej, a rzeczywisty zasięg uszkodzeń ujawni się dopiero wraz z ociepleniem.

Jeśli uszkodzenia są rozległe, lepiej poczekać z silnym cięciem do momentu, kiedy można już wyraźnie odróżnić żywe pędy od obumarłych.

Szczególnej ostrożności wymagają brzoskwinie i morele. W ich przypadku późniejsze cięcie, często w kwietniu lub na początku maja, pozwala lepiej rozpoznać przemarznięte części korony.

Kiedy drzewo zacznie normalnie rosnąć, można usunąć martwe, suche i uszkodzone gałęzie, pamiętając o terminach cięcia właściwych dla danego gatunku. Nie należy natomiast próbować pobudzać osłabionej rośliny nadmierną dawką nawozu azotowego. Znacznie ważniejsze są odpowiednia wilgotność podłoża, spokojna regeneracja i ograniczenie dodatkowego stresu.

Jeżeli przemarzły wyłącznie kwiaty lub zawiązki, drzewo zwykle nie wymaga radykalnych zabiegów. Może stracić część lub nawet całość tegorocznego plonu, ale w kolejnym sezonie nadal prawidłowo owocować.

Inaczej wygląda sytuacja po uszkodzeniu pnia, głównych konarów lub miejsca szczepienia. Rozległe zamieranie kory, głębokie pęknięcia i brak oznak wzrostu w dużej części korony uzasadniają ocenę przez doświadczonego sadownika lub specjalistę od pielęgnacji drzew.

Najważniejsza zasada jest prosta: nie oceniaj przeżycia drzewa wyłącznie na podstawie najniższej temperatury z prognozy. Zwróć uwagę na to, kiedy wystąpił mróz, jak długo trwał i które części rośliny ucierpiały. W środku zimy drzewo może przetrwać –25°C bez większych strat, podczas gdy wiosną niewielki przymrozek potrafi zniszczyć większość kwiatów.

Źródła

• Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach – „Technologia ekologicznej produkcji owoców”, praca zbiorowa pod redakcją Elżbiety Rozpary, 2014.
• Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego – „Jak przygotować się do wiosennych przymrozków w sadach?”.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna – „Zabiegi pielęgnacyjne wykonywane w uprawach roślin sadowniczych”, materiały edukacyjne OGR.02.
• Polski Związek Działkowców, Okręg Mazowiecki – „Jak i kiedy tniemy drzewa owocowe?”.
• ADOB – „Odporność drzew owocowych na mróz”.